Piastowie. W IX-X w. na ziemiach pol. istniało kilka wczesnopaństwowych organizacji terytorialnych, spośród których największe znaczenie osiągnęli Wiślanie wokół Krakowa i Polanie wokół Gniezna.

Politykę konsolidacji i centralizacji państwa kontynuował Bolesław I Chrobry. Po śmierci Bolesława nastąpił okres dezorganizacji wewnętrznej, interwencji sąsiadów i utraty niezależności od Niemiec. Stabilizację kraju przywrócił w latach 1047-50 Kazimierz I Odnowiciel, wówczas też stolicą państwa został Kraków.

Do dalszego wzmocnienia Polski doprowadził Bolesław II Śmiały, a jej międzynarodową pozycję ugruntowała koronacja w 1076 roku. Opozycja wewnętrzna zmusiła jednak króla do opuszczenia kraju (po egzekucji biskupa krakowskiego Stanisława). Nastąpił ponowny okres osłabienia wewnętrznego kraju, przerwany rządami Bolesława III Krzywoustego, który w 1109 roku odparł niemiecką interwencję zbrojną, a następnie opanował Pomorze Gdańskie i ziemię lubuską oraz narzucił zwierzchność Pomorzu Zachodniemu. Po jego śmierci Polska weszła w ponad 150-letni okres rozbicia dzielnicowego.

Władysławowi I Łokietkowi udało się - po krótkim okresie rządów czeskich Przemyślidów na przełomie XIII i XIV w. - zjednoczyć znaczną część kraju (ok. 106 tys. km2) i koronować się w 1320 r. Odrodzone państwo polskie stanęło wobec wrogiego sobie sojuszu czesko-krzyżackiego; od 1327 r. Czechy stopniowo uzależniały od siebie piastowskie księstwa śląskie, Krzyżacy zaś zagarnęli Kujawy. Pełnej konsolidacji państwa dokonał Kazimierz III Wielki, znacznie rozszerzając granice państwa na pd.-wsch. (ok. 170 tys. km2; wraz z lennami ok. 240 tys. km2 i ok. 2 mln ludności), doprowadzając je do stabilizacji wewnętrznej, rozwoju gospodarczego i wzrostu znaczenia międzynarodowego. Na mocy układów z węgierskimi Andegawenami po śmierci (1370 r.) ostatniego króla - Piasta nastąpiły rządy Ludwika Węgierskiego. W 1384 r. władzę objęła jego córka Jadwiga, która w wyniku układu w Krewie (1385 r.) poślubiła wielkiego księcia litewskiego Jagiełłę, co zapoczątkowało unię polsko-litewską i panowanie w Polsce dynastii Jagiellonów.

Władysława II Jagiełły umocniło kraj zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie. Zwycięska wojna z Krzyżakami (Grunwald 1410 r.) usunęła zagrożenie z północy, a unia w Horodle w 1413 r. zacieśniła związek Polski z Wielkim Księstwem Litewskim. Zapewnienie sukcesji tronu polskiego dla swych synów uzyskał Jagiełło za cenę licznych przywilejów szlacheckich, kładących podwaliny pod późniejszą przewagę szlachty w państwie. Politykę tę kontynuował Kazimierz IV Jagiellończyk, który zyskał przychylność szlachty wydając statuty nieszawskie w 1454 r. oraz ostatecznie niwecząc potęgę militarną zakonu krzyżackiego w zwycięskiej wojnie trzynastoletniej 1454-66, zakończonej przyłączeniem do Polski Prus Królewskich i Warmii oraz przekształceniem państwa zakonnego w lenno Polski. Rządy Jana I Olbrachta i Aleksandra Jagiellończyka przyniosły dalsze wzmocnienie pozycji szlachty (przywilej piotrkowski z 1496 r. i konstytucja nihil novi z 1505 r.). Okresem największego, wszechstronnego rozkwitu kraju, były lata panowania 2 ostatnich Jagiellonów: Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Zaludnienie państwa polsko-litewskiego na przeł. XV i XVI w. osiągnęło zapewne ok. 7,5 mln. Doprowadzono do przyjaznych stosunków z Habsburgami (układ w Wiedniu w 1515 r.).

Królowie elekcyjni. Bezpotomna śmierć Zygmunta II Augusta w 1572 r. zakończyła rządy Jagiellonów. Wszyscy późniejsi królowie byli powoływani na tron przez ogół szlachty. Po krótkim epizodzie rządów Henryka III Walezego dziesięcioletnie rządy Stefana Batorego wypełniły próby umocnienia władzy królewskiej wewnątrz kraju oraz wojny z Rosją o Inflanty (1579-81), zakończone pomyślnym rozejmem w Jamie Zapolskim w 1582 r. Następca Batorego, Zygmunt III Waza, swymi roszczeniami do tronu szwedzkiego wprowadził Rzeczpospolitą w stan długotrwałego konfliktu zbrojnego ze Szwecją. Dwudziestoletnie panowanie Jana II Kazimierza przyniosło wyniszczenie gospodarcze i wyludnienie kraju, chaos w życiu politycznym, utratę terytoriów i spadek międzynarodowego znaczenia Rzeczypospolitej. Chwilowo tylko poprawiły sytuację znakomite zwycięstwa Jana III Sobieskiego (Chocim 1673 r., wiedeńska odsiecz 1683 r.). Po jego śmierci Rzeczpospolita stopniowo stawała się przedmiotem polityki mocarstw ościennych.

Wybór na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego, kandydata Familii i cesarzowej Katarzyny II, umożliwił dokonanie (za zgodą Rosji) ograniczonych reform wewnętrznych. Odpowiedzią konserwatywnej części szlachty na reformy, a także na ingerencję Rosji w wewnętrzne sprawy Rzeczypospolitej oraz prorosyjską politykę króla i Familii, była zbrojna konfederacja barska 1768-72. Po jej rozbiciu nastąpił I rozbiór Polski 1772 r. między Austrię, Prusy i Rosję. Podejmowano jednak pewne reformy, inicjowane i wspierane przez króla: 1773 r. powstała Komisja Edukacji Narodowej, na Sejmie Czteroletnim uchwalono m.in. aukcję wojska, rozszerzono prawa miast, uchwalono Konstytucję 3 maja 1791 r. Dzieło wewnętrznej odbudowy kraju obaliły konfederacja targowicka 1792 r. i interwencja wojsk rosyjskich (wojna polsko-rosyjska 1792 r.), po której nastąpił II rozbiór Polski przez Rosję i Prusy. Próba zachowania resztek bytu państwowego, którą było powstanie kościuszkowskie 1794 r., zakończyła się klęską i III rozbiorem Polski w 1795 r. oraz utratą państwowości na ponad stulecie.

W następstwie rozbiorów ziemie Rzeczypospolitej zostały wcielone do państw zaborczych jako ich prowincje: z terenów zaboru austriackiego utworzono Galicję, z kolejnych zaborów pruskich Prusy Zachodnie, Prusy Południowe i Prusy Nowowschodnie, obszary zagarnięte przez Rosję podzielono na gubernie. Wszędzie wprowadzono własne ustawodawstwo i scentralizowaną biurokrację.

Ożywienie polityczne spowodowała rewolucja w Rosji w latach 1905-07, która objęła zwłaszcza ziemie zaboru rosyjskiego. W jej wyniku ludność polska w zaborze rosyjskim uzyskała ograniczone ustępstwa narodowe (m.in. polskie szkoły, stowarzyszenia, reprezentację w rosyjskiej Dumie Państwowej i Radzie Państwa). Nie zahamowało to jednak dążeń niepodległościowych. W latach 1908-14 tworzyły się w Galicji organizacje paramilitarne (polskie organizacje wojskowo-niepodległościowe). W chwili wybuchu I wojny światowej stronnictwa polskiego reprezentowały różne kierunki polityczne: prorosyjski (ugrupowania Narodowej Demokracji z R. Dmowskim) - wiążący nadzieje narodowe Polaków ze zwycięstwem ententy, zwłaszcza Rosji; proaustriacki (J. Piłsudski, Legiony Polskie), liczący na zwycięstwo państw centralnych.

Wybuch I wojny światowej w 1914 r., w której państwa zaborcze walczyły po przeciwnych stronach, wzmógł nadzieje Polaków na odzyskanie niepodległości. W sprawie Polski uaktywniły się także mocarstwa zachodnie, 1917 r. powstał w Paryżu Komitet Narodowy Polski, uznany przez ententę za przedstawicielstwo polskie. We Francji zaczęto formować armię polską (Armia Polska we Francji w I wojnie światowej). Po oddaniu Ukrainie części ziem Królestwa Polskiego przez państwa centralne (pokój brzeski 1918 r.) walczący u boku ich armii Polski Korpus Posiłkowy gen. J. Hallera przeszedł front i połączył się z II Korpusem Polskim w Rosji. 8 I 1918 r. prezydent USA W. Wilson ogłosił 14-punktową deklarację, której 13. punkt dotyczył niepodległości Polski. 7 X 1918 r. Rada Regencyjna proklamowała niepodległość Polski, 28 X w Krakowie powstała Polska Komisja Likwidacyjna.

Druga Rzeczpospolita. Rozprężenie w armii niemieckiej i austriackiej oraz radykalizacja postaw społecznych pod wpływem wydarzeń rewolucji na wschodzie i powstanie w Lublinie w nocy z 6 na 7 XI 1918 r. Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej zdecydowały o staraniach Rady Regencyjnej w sprawie uwolnienia J. Piłsudskiego z internowania w Magdeburgu i sprowadzenia go do Warszawy, co nastąpiło 10 XI. 11 XI przekazano mu naczelne dowództwo nad tworzącym się wojskiem, a informacje o zawieszeniu broni na froncie zachodnim spowodowały spontaniczne rozbrajanie żołnierzy armii niemieckiej i austriackiej oraz proklamowanie niepodległości. Skompromitowana współpracą z zaborcami Rada Regencyjna 14 XI przekazała władzę cywilną Piłsudskiemu; podporządkował mu się również rząd lubelski. 17 XI Piłsudski powołał rząd z socjalistą J. Moraczewskim jako premierem, który wydał manifest zapowiadający szerokie reformy gospodarcze, społeczne i polityczne. Po nieudanej próbie zamachu stanu doszło do kompromisu Piłsudskiego z prawicą, na skutek czego 16 I 1919 r. powstał rząd I. Paderewskiego, akceptowany przez prawicę i uznany przez ententę. Wybrany 26 I 1919 r. Sejm Ustawodawczy 20 II 1919 r. przyjął tzw. Konstytucję małą, powierzającą władzę wykonawczą J. Piłsudskiemu jako Naczelnikowi Państwa. Państwo polskie obejmowało początkowo Królestwo Polskie i Galicję Zachodnią. Na konferencji pokojowej w Paryżu I 1919 r. interesy Polski, reprezentowane głównie przez R. Dmowskiego i działaczy KNP, stały się przedmiotem konfliktu francusko-brytyjskiego. Wersalski traktat pokojowy z 1919 r. przyznał Polsce: Pomorze Wschodnie bez Gdańska (Wolne Miasto Gdańsk), Wielkopolskę (powstanie wielkopolskie), a na Górnym Śląsku oraz Warmii i Mazurach nakazywał plebiscyt (1920 r. plebiscyty na Warmii i Mazurach). Na Górnym Śląsku brutalne postępowanie władz niemieckich doprowadziło VIII 1919 i VIII 1920 do powstań śląskich, granica została ustalona ostatecznie w wyniku III powstania śląskiego (V 1921 r.), które wybuchło po niekorzystnym dla Polaków plebiscycie na Górnym Śląsku (udział ludności urodzonej, a nie zamieszkałej na Śląsku) - Polska uzyskała 29% obszaru plebiscytowego (większa część potencjału przemysłowego Górnego Śląska i 46% ludności). Granica na Śląsku Cieszyńskim została ustalona przez ententę VII 1920 r. na konferencji w Spa, zgodnie z sugestiami czeskimi (czeska akcja zbrojna) przez włączenie 2 polskich powiatów do państwa czeskiego.

Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym (Polacy stanowili 65% ludności) i wielowyznaniowym (rzymskokatolicy 62%), o rolno-przemysłowym charakterze (64% zatrudnionych w rolnictwie). Przemysł był rozwinięty jedynie w okręgu łódzkim, warszawskim, na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Staropolskim. Nowoczesne rolnictwo istniało jedynie w Wielkopolsce, pozostałe obszary państwa charakteryzowały: przeludnienie agrarne i ekstensywna gospodarka rolna.

Przejęcie władzy przez Piłsudskiego i obóz sanacji, usankcjonowane przez zgromadzenie narodowe wyborem Piłsudskiego na prezydenta (nie przyjął wyboru wskazując na I. Mościckiego jako kandydata). W polityce zagranicznej po 1926 r. nastąpiło zbliżenie z Wielką Brytanią, a zdobycie władzy przez A. Hitlera (1933 r.) spowodowało odnowienie przymierza z Francją; wobec Niemiec i ZSRR stosowano politykę równoważnych stosunków (układy o nieagresji 1932 r., 1934 r). 1 IX 1939 r. Niemcy dokonały agresji na Polsce, co dało początek II wojnie światowej.

Na skutek przegranej kampanii wrześniowej 1939 r. oraz niespodziewanego najazdu sowieckiego 17 IX państwo polskie zostało rozbite, a władze udały się na emigrację. Na skutek nacisków zagranicznych rząd polski został internowany w Rumunii, a w Paryżu utworzono rząd W. Sikorskiego (premier i Naczelny Wódz), złożony głównie z antysanacyjnej opozycji. Ciągłość władz państwowych zapewnił I. Mościcki mianując swoim sukcesorem W. Raczkiewicza; w obliczu klęski Francji VI 1940 władze polskie zostały przeniesione do W. Brytanii; mimo bycia najwierniejszym sojusznikiem W. Brytanii, na skutek zerwania stosunków dyplomatycznych pomiędzy ZSRR i rządem polskim (sprawa Katynia) poparcie polityczne aliantów zachodnich dla rządu polskiego malało, czego przejawem była faktyczna zgoda na umieszczenie Polski w sowieckiej strefie wpływów (teherańska konferencja 1943 r., jałtańska konferencja 1945r.) oraz cofnięcie mu uznania VII 1945 r.; prowadził on jednak nadal swoja działalność w Londynie, zachowując ciągłość suwerennych władz państwa polskiego (do 1990 r.).

Dążenie ZSRR do włączenia Polski do swojej strefy wpływów spowodowało zerwanie stosunków z rządem polskim oraz utworzenie podporządkowanego emigracji ośrodka politycznego (Związek Patriotów Polskich) oraz regularnych sił zbrojnych - 1. Dywizji Piechoty im T. Kościuszki (Lenino). W 1944 r. Armię Polską w ZSRR przekształcono, po połączeniu z AL, w Wojsko Polskie, którego związki taktyczne uczestniczyły w 1945 roku m.in. w walkach nad Odrą i Nysą oraz szturmie Berlina. Wobec zbliżania się wojsk sowieckich do granic RP władze Polskiego Państwa Podziemnego opracowały zatwierdzony przez rząd plan "Burza". Jego wykonanie przyniosło represje ze strony sowieckiej oraz komunistów polskich wobec żołnierzy AK, a jego realizacja w Warszawie w wyniku biernej postawy armii sowieckiej przyniosła klęskę powstania warszawskiego w 1944 r. Na zajętych obszarach NKWD dokonywało aresztowań działaczy Polskiego Państwa Podziemnego. W III 1945 r. aresztowano zaproszonych na rozmowy 16 przywódców Polskiego Państwa Podziemnego (proces szesnastu).

Polska Rzeczpospolita Ludowa. 21 VII 1944 powstał w Moskwie PKWN, złożony z członków KRN, ZPP i Związku Komunistów Polskich w ZSRR. 22 VII ogłosił on manifest zapowiadający reformy społeczno-gospodarcze i powrót do Konstytucji marcowej oraz uznający granicę polsko-sowiecką wzdłuż linii Curzona (bez Lwowa). W 1947 r. rząd polski pod wpływem ZSRR odrzucił ofertę współpracy w ramach planu Marshalla, jednocześnie uzależniając gospodarkę polską od gospodarki sowieckiej przez podporządkowanie jej ZSRR w ramach struktur Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (1949r.). Dodatkowo polityczna, gospodarcza i militarna dominacja ZSRR została wzmocniona przez udział Polski w Układzie Warszawskim. W latach 1947-48 realizowano 3-letni plan odbudowy, zakładający maksymalną etatyzację, reformę rolną oraz nacjonalizację wielkiego i średniego przemysłu (cel polityczny - likwidacja ziemiaństwa i burżuazji). Polityka gospodarcza PRL prowadziła do powstania quasi-cyklu koniunkturalnego: początkowo liberalna, prokonsumpcyjna polityka władz, rozbudowa planu inwestycyjnego w zakresie tzw. przemysłów kluczowych (przemysł ciężki, maszyn., energetyka); przesuwanie wszystkich środków na realizację tego planu (spadek tempa wzrostu dochodu narodowego) kosztem rolnictwa i konsumpcji społecznej (stagnacja lub spadek płac realnych) prowadziło do protestów społecznych, kończących się przesileniem politycznym i zmianą ekipy (1956 r., 1970 r., 1980r.), rozpoczynającej swoje rządy od uspokojenia nastrojów społecznych przez zwiększenie nakładów na konsumpcję.

W 1978 r. powstały Wolne Związki Zawodowe oraz Kom. Samoobrony Chłopskiej; czynnikiem moralnym i psychologicznym wyzwalającym sprzeciw wobec polityki władz był wybór kard. K. Wojtyły na papieża oraz jego pierwsza wizyta w Polsce (VI 1979). Pogłębiający się kryzys gospodarczy doprowadził do obejmującej cały kraj, zwłaszcza Wybrzeże, fali strajków, zakończonej podpisaniem porozumień społecznych w Gdańsku, Jastrzębiu i Szczecinie, w których władza uznała słuszność postulatów robotniczych i m.in. wyraziła zgodę na utworzenie niezależnych od PZPR związków zawodowych. Spowodowało to odsunięcie od władzy E. Gierka i wybór S. Kani na I sekr. KC PZPR oraz przyjęcie nowej polityki, tzw. socjalistycznej odnowy; IX 1980 wyrażono zgodę na zarejestrowanie NSZZ "Solidarność" (przewodniczący Krajowej Komisji Porozumiewawczej L. Wałęsa), który szybko przerodził się w szeroki ruch społeczny domagający się m.in. demokratyzacji, realizacji postulatów socjalnych, zniesienia cenzury, odkłamania historii ruchów niepodległościowych (szczególnie stosunków polsko-sowieckich). W IV 1989 r. zarejestrowano NSZZ "Solidarność" oraz NSZZ RI "Solidarność".

Trzecia Rzeczpospolita. W VI 1989 r. odbyły się wybory do sejmu (tzw. kontraktowe) i wolne wybory do senatu, zakończone zwycięstwem kandydatów Kom. Obywatelskiego "Solidarność"; w obliczu załamania się systemu gospodarczego oraz powszechnej utraty autorytetu przez PZPR doszło do sojuszu politycznego pomiędzy Komitetem Obywatelskim a ZSL i SD; powstał nowy rząd koalicyjny (Kom. Obywatelski, ZSL, SD, PZPR, premier T. Mazowiecki) zdominowany przez dotychczasową opozycję; na prezydenta (1 głosem) Zgromadzenie Narodowe wybrało W. Jaruzelskiego; dokonano zmiany nazwy państwa na Rzeczpospolitą Polska.

W XII 1990 r., po zwycięstwie w powszechnych wyborach prezydenckich L. Wałęsy (pokonał T. Mazowieckiego i w 2. turze S. Tymińskiego), prezydent RP na uchodźstwie R. Kaczorowski przekazał elektowi insygnia władzy prezydenckiej. W obliczu wyborów prezydenckich w 1995 roku L. Wałęsa przegrał w 2 turze nieznaczną liczbą głosów z A. Kwaśniewskim.

R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski Dzieje Polski średniowiecznej, t. 1-2, Kraków 1926; Historia państwa i prawa Polski, red. J. Bardach, t. 1-4, Warszawa 1968-72; Kultura Polski śrdniowiecznej. X-XIII w., red. J. Dowiat, Warszawa 1983; W Konopczyński Dzieje Polski nowożytnej, t. 1-2, Warszawa 1986; S. Kieniewicz Historia Polski 1795-1918, Warszawa 1987; W. Roszkowski Najnowsza historia Polski 1918-1989, Warszawa 1991; A. Paczkowski Pół wieku dziejów Polski 1939-1989, Warszawa 1996; Kultura Polski średniowiecznej. XIV-XV w., red. B. Geremek, Warszawa 1997; A. Dudek Pierwsze lata III Rzeczpospolitej 1989-1995; Kraków 1997.